6 Miklós Radnóti – Het schriftje uit Bor
Deze bundel indrukwekkende gedichten is een oorlogsmonument. De Hongaarse dichter Radnóti was een Joodse dwangarbeider in de kopermijnen van Bor. Tijdens een dodenmars in november 1944 is hij neergeschoten. Pas anderhalf jaar later vond men zijn lichaam terug in een massagraf. In zijn jaszak zat het schriftje van de dichter, getuige en slachtoffer van de verschrikkingen van de Holocaust.
7 Jon Fosse – Ochtend en avond
Dit kleine meesterwerk van de Nobelprijswinnaar voor literatuur 2023 is een troostrijk, wonderlijk verhaal dat zich ontvouwt tussen geboorte en dood van een eenvoudige man. Bijzonder aan dit verhaal is misschien juist het nog ontbreken van een graf, omdat Fosse op magische wijze het langzame, ijle, haast vederlichte proces van sterven, ontsnappen aan de aarde, beschrijft.
8 József Debreczeni – Het koude crematorium
In dit gruwelijke verslag laat de Hongaarse journalist en dichter Debreczeni met precisie het proces van ontmenselijking zien in het ‘land van Auschwitz’. Via diverse kampen kwam hij in het ‘koude crematorium’ terecht, het ‘ziekenhuis’ in werkkamp Dörnhau, waar verzwakte gevangenen op hun executie wachtten. Misschien is dit ooggetuigenverslag te zien als een waardig graf voor al die slachtoffers die daar hulpeloos zijn achtergelaten.
9 Jane Sautière – Drijvende lichamen
Wie een graf bezoekt, betreedt vaak voor even het verleden, zonder dat dat eigenlijk mogelijk is. Net als dat je geen vat krijgt op de ‘drijvende lichamen’, de kleine zwarte vlekjes in je ogen – zodra je erop focust, verdwijnen ze – ontsnapt ook ons verleden, steeds op het moment dat je probeert herinneringen op te halen.
10 Dietske Geerlings – Tere min
Een vrouw die op de begraafplaats vogels spot, ontmoet een man met nog maar één been. Er ontstaat een tere liefde. Hij bouwt voor haar een mysterieus kastje met twee antennes (de ‘theremin’, een van de oudste elektronische muziekinstrumenten, uitgevonden door Léon Theremin in 1920) en speelt vanuit het niets ‘de vuurvogel’ voor haar. Het promotiefilmpje van deze novelle toont beelden van een van de oudste begraafplaatsen van Nederland (Zutphen) en laat niet alleen de zang van de roodborst en groene specht aldaar horen, maar ook fragmenten uit Tere min en Stravinsky’s ‘vuurvogel’ op de theremin.